اغتسال به آب گرم بعد رياضت جدا ذكر مىكنيم . فائده در اغتسال به آب سرد عقب استعمال آب گرم بايد دانست كه اين عمل تقويت مىدهد بشره را و محصور مىدارد و از تحليل منع مىكند حرارت را كه از آب گرم روى به جلد آورده و در صدد تحليل است و چون اين عمل لا محاله مقوى بشره است صاحب جرب را سود مىدهد . و ايضا بنا بر تقويت جلد جلد را سرخ و با رونق مىدارد و سائر آفات از آمدن بر جلد باز مىدارد ، لهذا احوط آن است كه مرتكب وى را از تنقيه بازنشايد داشت ، چه بسا باشد كه مواد زائد در باطن جمع آيد و طبع آن را به سوى جلد مىفرستد كه احس اعضا است و اين معنى موجب سلامتى اعضاى باطنى گردد ، پس هر گاه جلد را قوت دهد و مواد منصبه را قبول نكند لا محاله در باطن جمع خواهد شد و چون به تنقيه اخراج وى نشود شك نيست كه به اعضاى شريف ضرر رساند . و ليكن بدانند كه آب مذكور بايد كه شديد البرد نباشد ، بلكه معتدل بود تا از مخالفت به مخالفت تام انتقال كرده نباشد و منفعت بلا اذيت حاصل شود . فائده در اغتسال به ماء بارد عقب رياضت و اين عمل نيز بنا بر تقويت بشره و منع تحليل حرارت ، اگر مع الشرائط بود قوت مىدهد حرارت غريزى را و بدن را نيز . و شرائط كه در اين عمل ضرورى است چند گونه است : يكى آن كه مباشر او به غايت قوى باشد و محرورى مزاج بود ، چه ، اگر آنچنان بود ضرر يابد . دوم آن كه رياضت معتدل فى الكيف كرده باشد ، چه ، اگر مفرط بود لا محاله مبرد بدن خواهد شد از شدت تحليل و استعمال آب سرد بعدى و جهت شدت نفوذ و برد البته ضرر خواهد كرد . و اگر كمتر از اعتدال بود و بدن را گرم نكند نفعى كه متوقع است از اين عمل به حصول نخواهد پيوست ، لهذا گفته‌اند كه رياضت كه عقب از اغتسال به آب بارد نمايند بايد كه اسرع از معتاد بود تا تسخين او قوىتر از تحليلش باشد ، لأن المقصود ههنا من الرياضة هو التسخين فقط . سوم آن كه چون غسل خواهند كرد نخست بدن را بمالند دلكاً شديداً تا بدن را گرم كند و استوار نمايد و برد آب به باطن نافذ نتواند شد . چهارم آن كه بعد غسل باز دَلك كنند ، تا بنا بر تسخين تدارك كند برد آب را و تحليل نمايد ماده را كه از رياضت به ظاهر حركت كرده و از برد آب محتبس گشته مانده باشد تحت جلد . انتباه بهترين اغتسال چه به آب گرم و چه به آب سرد آن است كه تمام بدن در آب باشد ، خاصه غسل به آب سرد كه عقب استحمام گرم يا رياضت كنند ، البته بايد كه نزول در آب بود ، نه بر سبيل انصباب ، تا غرض مطلوب مستوياً حاصل آيد بلا تفاوتٍ . و مباشرت اين عمل را توسّع در غذا لازم است ، بهر آن كه هضم قوى مىشود از اين عمل ، بنا بر قوت حرارت در باطن كه برد ظاهر واجب مىكند . و تنقيص در شراب ضرور تا افراط در سخونت نشود . و كذا ديگر ادويهء گرم و اغذيهء گرم غير مجوز لما ذكر . الفصل الرابع في تدبير النوم و اليقظة فصل چهارم از مقالهء پنجم ثابت است در تدبير خواب و بيدارى . پوشيده نماند كه چون نوم و يقظ در ستّه ضروريه مع علّت ضروريّه و منافع مستحصلهء ديگر مشروحا گفته‌ايم ، در اينجا هر چه متعلق به تدبير آنها است ذكر مىشود : خير النوم ما كان بعد انحدار الطعام عن فم المعدة بهترين خواب آن است كه باشد پس از فرود آمدن غذا از